تبلیغات
آزمایشات و عملکردها - کنترل کیفیت خوراک دام

ارزیابی كیفیت خوراكدام در مزرعه

برای ارزیابی كیفیت خوراكدام در مزرعه از حواس خود استفاده كنید:

تولید كنندگان كوچك خوراكدام و دامدارانی كه خوراكدام مورد نیاز خود را تهیه میكنند، قادر به داشتن یك آزمایشگاه كنترل كیفی برای خودشان نیستند. با اینحال این افراد میتوانند با استفاده از چند روش ساده و سریع كنترل كیفی مواد غذایی كه در داخل مزرعه قابل اجراست، كیفیت خوب خوراكدام خود را حفظ كنند.

تولید جهانی خوراكدام در سال 2001 میلادی حدود 1200 میلیون تن بوده، كه این مقدار شامل غذای تولیدی در مزارع یا كارخانههای كوچك تولید خوراكدام نمیشود. با فرض براینكه 50% مواد غذایی دیگر هم بهاین صورت تولید میشود، كل مقدار خوراكدام تولیدی برای كلیه حیوانات(شامل خوراك آبزیان و حیوانات خانگی) به 1800 میلیون تن میرسد.

            تركیبی از تستهای آزمایشگاهی و آزمایشهای مزرعهای (نسبت به استفاده از هر كدام به تنهایی)، بهترین كنترل كیفی را به ما ارائه میدهد. بعلاوه تكنیكهای ارزیابی خوراكدام در مزرعه باعث كمك به خرید مواد خام و همچنین انتخاب تستهای آزمایشگاهی صحیح میشوند؛ زیرا انجام تستهای آزمایشگاهی نهتنها از نظر اقتصادی مقرون بهصرفه نیست، بلكه زمانبر هم می‎‎باشد.

            روشهای مزرعهای عمدتاً براساس ارزیابی حسی با استفاده از حواس پنجگانه لامسه، چشایی، بینایی، بویایی و شنوایی است. افزون بر آزمایشهای حسی، آزمایشهای سادهای را هم میتوان در مزرعه انجام داد.

ارزیابی با حس لامسه

با بكار بردن وسایل ساده میتوان نتایج ساده اما موثری را بدست آورد. با لمس دانههای غلات چه چیزی مشخص میشود؟ ابتدا دست خود را در عمق كیسه حاوی دانهها فرو كنید. اگر دانهها بهصورت مناسب خشك شده باشند، شما هیچ تفاوت دمایی را بین داخل و خارج كیسه احساس نخواهید كرد. اگر میزان رطوبت بالا باشد، دانههایی كه در عمق داخل كیسه قرار دارند نسبت به دانههایی كه در سطح كیسه قرار دارند در زمستان سردتر و در تابستان گرمتر خواهند بود.

            یك قاشق تراشهبرنج، سبوس برنج یا سبوس روغنكشی شده برنج را كف دست چپ خود قرار دهید. با انگشتان خود آنرا فشار داده و كف دست بمالید. اگر بسیار زبر و خشن بود ممكن است چنین نتیجهگیری شود كه تقلب صورت گرفته و پوسته شلتوك نكوبیده به آن اضافه شده است. یك مشت پر از تراشه برنج را در دست گرفته و فشار دهید و سپس بهآهستگی انگشتان خود را باز كنید. اگر كیفیت تراشهبرنج خوب باشد اثر فشار انگشتان شما روی آن باقی میماند؛ درحالیكه در موارد تقلبی پس از باز كردن مشت دست این توده فرو خواهد ریخت. از طرف دیگر اگر در غذای آردی طیور چنین فشردگیهایی دیده شود نشانگر میزان بالای رطوبت است، زیرا اگر سطح رطوبت آن به صورت طبیعی باشد، به سادگی میشكند.

            پودر ماهی كه میزان رطوبت آن زیاد باشد، داغ و بسیار تیره رنگ بوده و هنگام لمس انعطافپذیرتر و مرطوب احساس میشود.

ارزیابی با حس چشایی

با چشیدن میتوان تازگی خوراك و اجزاء آن را ارزیابی نمود. خوراك و اجزاء خوراكی تازه دارای یك طعم مطلوب میباشند. در طول مدت ذخیره خوراك دام، چربی یا روغن ترشیده شده و باعث بوجود آمدن یك طعم سوختگی غیرمطلوب ناشی از وجود اسیدهای چرب آزاد میشود. خوراكهای مانده دارای یك بوی كهنگی و مزه كپكزدگی میباشند.

            با گاز زدن و چشیدن نوالههای روغنیمیتوان تازگی، ترشیدگی، كپكزدگی، كهنگی و هر گونه تقلب را مشخص نمود. در حال حاضر به صورت تقلبی به بیشتر نوالههای روغنی، سبوس برنج، دانه كرچك، دانه كائوچو، دانه درخت ابریشم ویا دیگر بذرهای روغنی ارزانتر اضافه میكنند. با مشاهده میكروسكوپی و همچنین جویدن، چشیدن و بررسی رنگ و بوی خوراكدام میتوان بیشتر این تقلبها را مشخص كرد.

            یكنفر میتواند با لیسیدن و چشیدن یك نمونه كوچك از پودر ماهی، میزان نمك آنرا معین كند. مزه نمك آن قابل مقایسه با مزه شوری یك ترشی با حدود 5% نمك و همچنین قابل مقایسه با خوراكهای معمولی است كه ممكن است 2 تا 3% نمك داشته باشند.

            سبوس برنج یا تراشه برنج كه بهصورت تقلبی به آن پوسته شلتوك نكوبیده اضافه شده باشد، بدون مزه بوده و سوزاننده گلو است بطوریكه باعث میشود شخص بلافاصله آنرا از دهان بیرون اندازد.

            با گاز گرفتن و جویدن دانههای غلات و نوالههای روغنی، تعیین میزان رطوبت آنها آسانتر خواهد بود. یك خوراكدام خشك، ترد و سخت بوده و هنگام گاز گرفتن شكننده احساس میشود.

اگر به پودر سائیده شده ماهی و خرده برنج، بهصورت تقلبی شن و سنگریزه اضافه شده باشد، این خوراك به دندانها صدمه زده و جویدن آنها مشكل است و برای شكستن آنها باید فشار زیادی وارد كنید.

ارزیابی با حس بینایی

ارزیابی كیفیت خوراكدام با چشم بهترین نوع ارزیابی در بین آزمایشهای حسی است و این نوع ارزیابی كاربردهای وسیعتری هم دارد. یك شخص باتجربه میتواند با آزمایشهای چشمی در مورد كیفیت خوراكها، خصوصاً دانههای غلات، سبوسها، نوالههای روغنی و ماهی با دقت نسبتاً خوب قضاوت كند.

            بررسی اجزاء خوراكدام از نظر داشتن رنگهای طبیعی، استحكام و وجود مواد خارجی، رشد كپكها، تجمع مواد خوراكی بهصورت قالبی یا تودهای شكل شدن، وجود شپش و دیگر موارد غیر طبیعی را میتوان از طریق حس بینایی انجام داد. تهیه خوراكدام با استفاده از اجزاء خوراكی فاسد یا غذای كپك زده قالبیشكل شده، منجر به كاهش تولید و مرگ و میر بالا خواهد شد.

            دانههای كپكزده خصوصاً در قسمت رأس دانه(قسمت زاینده) تغییر رنگ داده و رنگهای سبز، خاكستری یا سیاه در آنها ایجاد میشود. ذخیره مواد غذایی بهصورت نامناسب و یا طولانیمدت و یا انبار كردن در مكانهایی با رطوبت بالا منجر به تودهای و قالبی شكل شدن این مواد غذایی شده و ضمن رشد قارچها در آن، ظاهر سوخته مانند پیدا میكند(سوختن خود به خودی).

            تقلب بهصورت استفاده از سبوس برنج یا انواع نوالههای روغنی ارزانتر به جای نواله روغنی بادام زمینی؛ و یا بكاربردن سرمیگو، خرچنگ، صدف و مواد دیگر به جای ماهی را میتوان با بررسی دقیق چشمی(بهخوبی بررسی خوراك با میكروسكوپ) تعیین نمود. ماهی سفید به دلیل داشتن مقدار كمتر روغن و حفظ بهتر كیفیت، نسبت به ماهی تیره ارجح است.

چه زمانی چشمها كفایت نمیكنند؟

بررسی خوراكدام با میكروسكوپ بهتر از آزمایش چشمی آن است. در این مورد خوراكها و اجزاء آنها با یك میكروسكوپ صفحه گسترده بررسی میشوند. اینكار عمدتاً برای تعیین تقلبات، اجسام خارجی و ناخالصیها در خوراكهای آسیا شده و اجزاء خوراك دام بكار میرود. تقلبات مختلف مثل استفاده از پوست شلتوك، نیام سنگها، اجسام خارجی و جایگزینی مواد ارزانتر را میتوان به‏سادگی بوسیله بررسی آنها با میكروسكوپ تشخیص داد. همانطور كه در جدول 1 نشان داده شده بر اساس رنگ خوراكها میتوان ایننوع تقلبات را شناسایی كرد.

            بررسی رنگ ذرات مواد خوراكی كاربرد محدودی دارد، زیرا فقط یك نظر آزمایشی یا یك احتمال را در مورد یك جزء در یك نمونه ناشناخته ارائه میدهد. با اینحال كاربرد آن برای اجزاء خوراكی شناخته شده معقول است.

            میتوان از تكنیكهای میكروسكوپی غذایی برای شناسایی انواع گسترده تقلبات و استفاده از مواد ارزانتر مثل سنگریزه، پوست شلتوك، نیام، دانههای خرد شده و موارد دیگر استفاده كرد. با این روش میتوان وجود پودر مو یا پودر چرم  در پودر گوشت و پودر ماهی؛ وجود كنجاله دانه كرچك یا كنجاله دانه درخت پنبه در كنجاله كنجد و كنجاله آفتابگردان و یا جایگزینی مواد مشابه ارزانتر را تشخیص داد.

جدول 1- شناسایی رنگ اجزاء خوراكها

رنگ اجزاء

اجزاء احتمالی

سفید

سنگ آهك، پودر شیر، فسفات دیكلسیم، نمكهای معدنی دیگر، نشاسته

زرد نخودی

كنجاله سویا، پودر استخوان، آب پنیر خشك شده، دولومیت، سبوس، پوست شلتوك، سنگ فسفات

سیاه

ذغال چوب، استخوان ذغال شده، پودر خون، نواله كنجد، آفتابگردان، بذر درخت پنبه، پودر چرم، پودر گوشت

قهوهای یا مایلبه قرمز

پودر خون، پودر گوشت، سبوس ذرت، شلتوك، غلاف برنج

خاكستری

دیكلسیم فسفات، سنگ فسفات، پودر مو، پودر چرم، پودر گوشت و استخوان

زرد یا نارنجی

ذرات زردرنگ ذرت، كنجاله پنبهدانه بدون پوست، پوسته سویا

ارزیابی با حس بویایی

میتوان ترشیدگی ناشی از ذخیره طولانیمدت و نامناسب تراشه برنج، ماهی روغنی، دانههای روغنی، پودر گوشت، پودر شفیره كرم ابریشم، چربی، روغن و دیگر اجزاء خوراكی غنی از روغن را تشخیص داد. استفاده از اینچنین اجزاء خوراكی ترشیده در غذای حیوانات منجر به تخریب ویتامینهای محلول در چربی میشود. بعلاوه طعم نامناسب چنین اجزاء خوراكی منجر به مصرف كمتر غذا توسط دام و زیان تولید میشود.

            بوی كپكزدگی در خوراكهای معینی نشانگر رشد كپك است. بهمنظور پیشگیری از بیماری مایكوتوكسیكوز نباید اینچنین خوراكهایی به دام خورانده شود.

            افزودن تقلبی ضایعات دباغی، پودر مو یا پودر شفیره كرم ابریشم به پودر گوشت باعث ایجاد بوی چرم یا بوی شدید دباغی و یا بوی چربی حیوانی ترشیده در آن میشود. اینچنین پودر گوشت تقلبی قابلیت هضم ضعیفی خواهد داشت.

ارزیابی با حس شنوایی

هنگامی كه دانههای غلات و ماهی خشك شده را در دستتان تكان دهید یك صدای خشك فلزی ایجاد میشود، درحالیكه با افزایش رطوبت دانه غلات و ماهی، صدای گرفته آرام  ایجاد خواهد شد.

خوراكها و اجزاء خوراكی كه بهخوبی خشك شده باشند، بهسادگی بر روی هم لغزیده و حركت میكنند. ماهی كه خوب خشك شده باشد را میتوان به آسانی آسیا كرد و پس از آسیا كردن ذرات آن به هم نمیچسبند. نوالههای روغنی و ماهیهای خشك دارای یك صدای فلزی هستند، درحالیكه هنگام دستكاری انواع مرطوب آنها یك صدای گرفته ایجاد میشود.

            با استفاده از مواد شیمیایی ساده و معرفها میتوان برخی مكملهای غذایی را شناسایی كرد. برای مثال اگر محلول 5/2% مولیبدات آمونیومرا به خوراكدام اضافه كنیم و پس از تكان دادن آن هیچ رسوبی تشكیل نشود، به معنی وجود تركیباتی مثل كربنات كلسیم یا سدیم است. اگر بدون تكان دادن، یك رسوب زرد رنگ ایجاد شد نشانه وجود اشكال معینی از فسفاتها یا پودر استخوان میباشد.

            ممكن است وجود رسوب زرد رنگ پس از تكان دادن نشانهای از وجود فسفات كلسیم در خوراك دام باشد. تشكیل یك رسوب زرد رنگ پس از افزودن محلول نیترات نقره 1%، بهمعنای شناسایی نمك است، اما اگر هیچ رسوبی دیده نشود یعنی در آن خوراك نمك وجود ندارد. اگر هنگام افزودن آب مقطر به یك  خوراكدام رنگ محلول سفید شود ممكن است به معنای وجود فرآوردههای شیری باشد.

تشخیص پخت بیشاز حد یا ناكافی كنجاله سویا

در حال حاضر كنجاله سویا پرمصرفترین مكمل پروتئینی برای تغذیه طیور در سرتاسر جهان است. كنجاله سویا دارای اسیدهای آمینه بسیار خوبی است اما مواد سمی مثل مهار كننده تریپسین كه در هضم اختلال ایجاد میكند هم در آن وجود دارد. به هرحال حرارت دادن(عمدتاً بهصورت كباب كردن) باعث تخریب این ماده سمی میشود. كنجالههای سویا كه بهصورت تجاری قابل دسترس میباشند، روغنكشی و پخته شدهاند.

            هر دو حالت پخت بیش از حد و یا ناكافی مطلوب نیستند، زیرا پخت بیش از حد باعث تخریب پروتئینها و پخت ناكافی باعث عدم تخریب مناسب مهاركنندههای تریپسین و دیگر مواد مسمومیتزا میشوند. برای تشخیص كنجاله سویا كه بیش از حد پخته شده و كنجالهای كه پخت آن ناكافی بوده یك آزمایش مزرعهای سریع مهیا شده است.

 موسسه سویا در آمریكا و دیگر موسسات یك تركیب شیمیایی كه حاوی مواد كرزول رد ، اوره، تیمولبلو و گلیسرول است را برای آزمایش مزرعهای سریع فراهم كردهاند.

نمونه را بهصورت یك لایه نازك یكنواخت روی یك پتریدیش یا كاغذ سفید براق پخش كرده و معرف را بر روی آن اسپری كنید. درصورتی كه كنجاله سویا به اندازه كافی پخته نشده باشد، رنگ ذرات سویا بهسرعت در عرض یك دقیقه قرمز میشود. اگر حرارت دهی مناسب بوده، فقط حدود 10% از ذرات سویا قرمز میشوند كه این تغییر رنگ بسیار آهسته انجام میگیرد؛ در حالیكه اگر كنجاله سویا بیش از حد پخته شده باشد، رنگ قرمز تشكیل نخواهد شد.

آزمایشهایی برای دانههای غلات

دانهها را از نظر رنگ، قوام، حمله حشرات و دیگر مواد خارجی مثل شن، سنگها، چوب داخلی ذرت، پوست شلتوك، سبوس و غیره بررسی كنید.. بهصورت تصادفی 50 تا 100 عدد دانه از كیسههای مختلف انتخاب، و قسمتجوانه آنها را از نظر رشد كپكها بررسی نمائید. اگر در بیش از 2% از دانهها رشد مشهود كپك دیده شد باید از خرید آن خودداری شود. اگر 1 تا 2% از دانهها كپك داشته باشند نمونه آنرا برای ارزیابی و تأئید سموم قارچی به آزمایشگاه بفرستید.

            با گاز زدن، لامسه و تكان دادن، میتوان میزان رطوبت را با دقت نسبتاً خوبی ارزیابی كرد. اگر دقت بیشتری نیاز باشد، 100 گرم از دانه آسیا شده را با دقت یك گرم وزن كرده و در یك ماهیتابه به مدت 10 دقیقه حرارت دهید و در ضمن اینكار مدام آنرا بههم بزنید. دقت كنید كه دانهها  سوخته و ذغال نشوند. سپس آنرا خنك كرده و مجدداً وزن كنید. وزن بدست آمده، درصد ماده خشك داخل آن خواهد بود. همین آزمایش را میتوان برای ارزیابی سطح رطوبت در نوالههای روغنی انجام داد.